Cerh ve ta‘dîl

Cerh sözlükte “yaralamak”, ta‘dîl ise adl kökünden “düzeltmek, tezkiye etmek” demektir. Hadis ıstılahında cerh, hâfızası kuvvetli ve dikkatli bir âlimin; râvinin kendisinde bulunan (fısk, yalancılık gibi) ya da rivayetinde yer alan (güvenilir râvilere muhalefet gibi) bir kusurdan dolayı hem râviyi hem rivayetini reddetmesidir. Ta‘dîl ise râviyi, rivayetinin kabulünü gerektiren sıfatlarla nitelemektir. Cerh edene cârih, cerhedilene mecrûh; ta‘dîl edene muaddil, ta‘dîl edilene âdil denir.

Bu ilim iki eksende işler. Münekkidin bilgili, doğru sözlü, tarafsız, takvâ sahibi olması ve cerh-ta‘dîl lafızlarının anlamlarını bilmesi şart koşulmuştur; tutuculuk, kin, öfke veya rekabet duygusundan kaynaklanan tenkitler geçersiz sayılır ve ünlü bir âlim bile olsa her cârihin her râvi hakkındaki sözü doğrudan kabul edilmez. Râvi tarafında ise ölçü adâlet ve zabttır; İbn Hacer râvinin cerhine sebep olan kusurları beşi adâlet, beşi zabt ile ilgili olmak üzere on grupta toplamıştır (metâin-i aşere).

Cerh ve ta‘dîl lafızlarını ilk defa derleyip sınıflandıran müellif İbn Ebû Hâtim er-Râzî’dir. Sonraki âlimler lafızları daha ayrıntılı tasnif etmiştir. Burada üç ayrı “on iki”yi karıştırmamak gerekir: Sehâvî, Süyûtî ve Sindî’nin İbn Hacer’i esas alarak yaptığı altı ta‘dîl + altı cerh mertebesi; İbn Hacer’in yalnız Takrîbü’t-Tehzîb’e özgü on iki değerlendirme mertebesi; ve yine Takrîb’deki, râvileri nesillerine göre bölen on iki tabaka. Üçü farklı şeylerdir.

Sehâvî’nin hükmü şöyledir: ilk dört ta‘dîl mertebesindeki lafızlarla ta‘dîl edilenlerin hadisi delildir; beşinci mertebedekilerin rivayeti tek başına delil olmaz, i‘tibar için yazılabilir; altıncı mertebedekilerin hükmü beşincinin de altındadır. Ayrıca bazı münekkitler lafızlara kendilerine özgü anlamlar yüklemiştir: Buhârî “seketû anh”, “fîhi nazar” ve “münkerü’l-hadîs” tabirlerini hadisi terkedilen kimseler için kullanır — genel kullanımda bunlar en hafif cerh lafızlarındandır.