Kitaplar

Tam adı el-Câmiu's-sahîh olan eser, yalnız sahih hadisleri bir araya getirme amacıyla telif edilen ilk sistemli çalışma kabul edilir. Buhârî topladığı yaklaşık 600.000 rivayet arasından on altı yılda seçtiği hadisleri fıkhî bab başlıkları altında tasnif etmiş, başlıklarda kendi görüşünü sezdirmiş, aynı hadisi farklı hükümlere delil olacak biçimde birden çok yerde tekrarlamıştır. Hadis sayısı sayım yöntemine göre değişir: kaynaklarda mükerrerleriyle 7275 ile 7397 arasında, tekrarsız olarak 4000 civarında rakam verilir; muttasıl senedli rivayetler 2602 olarak sayılmıştır. Kütüb-i Sitte'nin birinci kitabıdır.

194 (810) yılında Buhara'da doğdu; babasını erken yaşta kaybetti ve on yaşlarında hadis öğrenimine başladı. On altı yaşında ailesiyle hacca gitti, ardından Mekke, Medine, Basra, Kûfe, Bağdat, Şam ve Mısır'ı kapsayan uzun bir rihleye çıkarak binden fazla hocadan rivayet aldı; bunlar arasında Ahmed b. Hanbel, İshak b. Râhûye ve Ali b. Medînî bulunur. Müslim, Tirmizî ve Firebrî talebelerindendir. et-Târîhu'l-kebîr ile el-Edebü'l-müfred diğer eserlerindendir. 256 (870) yılında Semerkant yakınlarındaki Hartenk köyünde vefat etti.

el-Câmiu's-sahîh, Buhârî'nin eserinden sonra en güvenilir hadis kitabı sayılır. Müslim, bab başlıklarıyla fıkhî görüş belirtmek yerine bir konuya ait bütün rivayetleri senedleriyle birlikte tek yerde toplamayı tercih etmiş; bu düzen eseri senet ve metin karşılaştırması bakımından elverişli kılmıştır. Elli dört kitap ve 1329 bab içerir. Hadis sayısında kaynaklar ayrışır: Ahmed b. Seleme'nin naklinde tekrarlarıyla 12.000, bazı rivayetlere göre 8000, tekrarsız olarak 4000 civarında hadis bulunduğu belirtilir. Buhârî'nin Sahîh'iyle birlikte Sahîhayn diye anılır ve Kütüb-i Sitte'nin ikinci kitabıdır.

Nîsâbûr'da doğdu; doğum yılı için TDV İslâm Ansiklopedisi 206 (821-22) tarihini verirken kaynaklarda 201 ile 204 arasında değişen rakamlar da zikredilir. Kumaş ticaretiyle geçinir, dükkânında hadis okuturdu. Irak, Hicaz, Şam ve Mısır'a ilim yolculukları yaptı; Yahyâ b. Yahyâ et-Temîmî, İshak b. Râhûye ve Ahmed b. Hanbel hocaları arasındadır. Buhârî'ye bağlılığıyla tanınır. Tirmizî, İbn Huzeyme ve Ebû Avâne el-İsferâyînî talebelerindendir. et-Temyîz ve el-Künâ ve'l-esmâ gibi eserler de bıraktı. 261 (875) yılında Nîsâbûr'da vefat etti.

es-Sünen, sünen türünün olgunlaşmış örneği olup yalnız ahkâm hadislerini toplamayı amaçlar; müellif zühd ve fezâile dair rivayetleri kitabına almadığını bizzat söyler. Yaklaşık 500.000 rivayet arasından derlenmiştir. Kitap ve bab sayısı neşirlere göre değişir; Wensinck'in sayımında kırk kitap ve 1889 bab yer alır. Hadis sayısı da baskılara göre 4800 ile 5274 arasında değişen rakamlarla verilir. Ebû Dâvûd, bir konuda sahih rivayet bulamadığında zayıf hadisi re'ye tercih etmiş, zayıflığı şiddetli olanları belirtmiştir. Kütüb-i Sitte'nin üçüncü kitabı sayılır.

202 (817-18) yılında Sicistan bölgesinde doğdu; bazı kaynaklar 203 tarihini verir. Genç yaşta başladığı rihlede Horasan, Irak, Hicaz, Şam, Mısır ve el-Cezîre'yi dolaşarak üç yüz kadar hocadan hadis aldı; Ahmed b. Hanbel'e uzun süre talebelik etti, Yahyâ b. Maîn ve Ali b. Medînî'den de faydalandı. Oğlu Abdullah (İbn Ebû Dâvûd), Tirmizî ve Ebû Avâne el-İsferâyînî ondan rivayette bulundu. Davet üzerine Basra'ya yerleşti ve 275 (889) yılında burada vefat etti. el-Merâsîl diğer eserlerindendir.

el-Câmiu's-sahîh hem sünen hem câmi' özelliği taşır; ahkâm hadislerinin yanında akaid, tefsir, menâkıb ve âdâba dair bölümler içerir. Kırk altı ebvâb ve 2496 bab hâlinde düzenlenmiştir. Tirmizî her babın sonunda konuya dair diğer sahâbî rivayetlerine işaret eder, hadisin sıhhat derecesini “hasen-sahîh”, “hasen-garîb” gibi terkiplerle belirtir ve fakihlerin görüşlerini kaydeder; hasen kavramını terimleştiren odur. Sondaki İlel bölümü senet kusurlarını ele alır. Hadis sayısı neşre göre 3956 ile 4051 arasında değişir. Kütüb-i Sitte üyesidir.

209 (824) civarında Tirmiz'de veya ona bağlı Buğ köyünde doğdu. Yaklaşık 235 (849) yılında hadis tahsiline başlayıp Horasan, Irak ve Hicaz'ı dolaştı; Buhârî, Müslim, Ebû Dâvûd ve Bündâr diye bilinen Muhammed b. Beşşâr hocaları arasındadır. Bağdat'a gitmediği için Ahmed b. Hanbel'den rivayet alamamıştır. Hadislerin illetlerini tesbitteki mahareti ve hâfızasıyla tanındı; eş-Şemâilü'n-nebeviyye ile el-İlel diğer eserleridir. Ömrünün sonuna doğru gözlerini kaybetti ve 279 (892) yılında Buğ köyünde vefat etti.

es-Sünen, el-Müctebâ veya es-Sünenü's-suğrâ adlarıyla da bilinir. Nesâî'nin hacimli es-Sünenü'l-kübrâ'sı seksen iki kitap ve 11.770 hadis içerirken, kendisinden yalnız sahih rivayetleri ayıklaması istenince bu muhtasar meydana gelmiştir. Elli bir kitap, 2538 bab ve 5758 hadisten oluşur. Ağırlıklı olarak ahkâm hadislerini toplar; müellif senet ve metin farklarını titizlikle gösterir, râvi tenkidinde Buhârî ile Müslim'in kabul ettiği bazı isimlere dahi itiraz eder. Sünenler içinde zayıf rivayeti en az olan eser kabul edilir ve Kütüb-i Sitte'de yer alır.

215 (830) yılında Horasan'ın Nesâ şehrinde doğdu. On beş yaşlarında ilim yolculuğuna çıkarak Horasan, Irak, Hicaz, el-Cezîre, Şam ve Mısır'ı dolaştı; dört yüz elli kadar hocadan faydalandı. Kuteybe b. Saîd, İshak b. Râhûye ve Ebû Zür'a er-Râzî bunlar arasındadır. Uzun yıllar Mısır'da yaşadı, ömrünün sonunda Dımaşk'a geçti. Cerh ve ta'dîldeki titizliğiyle tanınır; Hasâisü Alî adlı eseri de vardır. 303 (915) yılında vefat etti; Remle'de öldüğü, Kudüs'te defnedildiği rivayet edilir.

es-Sünen, ahkâm hadislerini fıkıh bablarına göre sıralayan derli toplu bir sünendir; mukaddimesinde sünnete ittibâ ve bid'atlerden sakınmaya dair bölümler bulunur. M. Fuâd Abdülbâkī neşrinde otuz yedi kitap, 1513 bab ve 4341 hadis; Mustafa el-A'zamî neşrinde otuz iki kitap ve 4397 hadis yer alır. Asıl önemi zevâidindedir: 1339 rivayet Kütüb-i Sitte içinde yalnız bu eserde bulunur, ancak bunların önemli bir kısmı zayıf sayılmıştır. Altıncı kitap olarak Kütüb-i Sitte'ye alınması bir dönem tartışılmıştır.

209 (824) yılında Kazvin'de doğdu. Yirmi iki yaşlarında başladığı rihlede Kûfe, Basra, Bağdat, Şam, Mısır, Mekke, Medine ve Nîsâbûr'a giderek hadis topladı; Kûfe'de Ebû Bekir b. Ebû Şeybe'den, Mısır'da Muhammed b. Rumh'tan rivayette bulundu. Sünen'inin yanı sıra bir tefsir ile Kazvin tarihine dair bir eser kaleme aldığı kaydedilirse de bunlar günümüze ulaşmamıştır. 273 (887) yılında doğduğu şehir olan Kazvin'de vefat etti; cenaze namazını kardeşi kıldırdı.

el-Muvatta', hadisle fıkhı birleştiren en eski derlemelerdendir; Medine ehlinin amelini esas alarak merfû hadislerin yanında sahâbî ve tâbiîn görüşlerine de yer verir. Mâlik eseri kırk yıl boyunca gözden geçirip kısaltmıştır. Yahyâ b. Yahyâ el-Leysî rivayetinde altmış bir kitap ve yaklaşık 1720 rivayet bulunur; bunların 600 kadarı müsned, 222'si mürsel, 613'ü mevkuf, 285'i maktûdur. Sekiz kadar meşhur rivayet nüshası vardır. Kütüb-i Sitte'ye dahil değildir; bir kısım âlim onu sahih kitaplar arasında sayarken bazıları mürsel ve munkatı' rivayetlerine dikkat çeker.

93 (712) yılında Medine civarında doğdu; kaynaklarda doğum yılı 90 ile 98 arasında değişen rakamlarla da verilir. Şehirden neredeyse hiç ayrılmadan Medine'nin ilim geleneği içinde yetişti; Abdullah b. Yezîd b. Hürmüz, İbn Şihâb ez-Zührî, Nâfi' ve Yahyâ b. Saîd el-Ensârî hocaları arasındadır. Uzun yıllar ders okuttu ve Mâlikî mezhebinin imamı oldu; Şâfiî, İbn Vehb ile İbnü'l-Kāsım talebelerindendir. Bir fetvası yüzünden dönemin valisince cezalandırıldı. 179 (795) yılında Medine'de vefat etti ve Bakī' Mezarlığı'na defnedildi.

el-Müsned, konu değil râvi esaslı tertip edilmiş bir hadis külliyatıdır: rivayetler fıkıh bablarına göre değil, kendilerinden nakledildikleri sahâbîlere göre sıralanır. Sıralamada aşere-i mübeşşere, Ehl-i beyt ve Hâşimoğulları öne alınır; ardından Mekke, Medine, Kûfe, Basra ve Şam ileri gelenleriyle hanım sahâbîler gelir. 904 kadar sahâbînin rivayetini içerir. Numaralı neşirlerde hadis sayısı 27.519 ile 28.199 arasında değişir; oğlu Abdullah'ın zevâidi de metne katılmıştır. Kütüb-i Sitte dışında kalmakla birlikte hacmi ve muhtevasıyla en önemli müsned sayılır.

164 (780) yılında Bağdat'ta doğdu; ailesi Merv'den gelmişti. On beş yaşlarında hadis öğrenimine başlayıp Kûfe, Basra, Mekke, Medine, Yemen ve el-Cezîre'yi dolaştı, iki yüz seksen kadar hocadan faydalandı; Süfyân b. Uyeyne, Yahyâ b. Saîd el-Kattân ve İmam Şâfiî bunlar arasındadır. Halku'l-Kur'ân meselesinde Me'mûn ve Mu'tasım'ın dayattığı görüşü reddedince hapis ve işkenceye mâruz kaldı; mihne denilen bu süreçteki direnci ona Ehl-i sünnet'in imamı sıfatını kazandırdı. 241 (855) yılında Bağdat'ta vefat etti.